كارەساتی هەكاری، وێستگەیەكی خەمناك لە مێژووی هاوچەرخی كوردیدا

 ئاوات كۆكەیی

لەم چەند رۆژەی رابردوودا، 48 ساڵ بەسەر كارەساتی هەكاریدا تێپەڕی، ئەو رووداوەكەی لە هاوینی ساڵی 1978 روویدا و تێیدا زۆرینەی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی نوێ و بەشێكی دیار لە سەركردە و فەرماندەكان، بەدەستی قیادەمۆقەتە و بە غەدر، شەهید كران.

كارەساتەكە برینێكی هێندە قووڵی لە جەستەی بزووتنەوەی رزگاریخوازیی كورددا دروستكرد كە تێپەڕبوونی كات نەیتوانیوە بێدەنگی بكات و تا ئێستاش وەك یەكێك لە تاریكترین و پڕمشتومڕترین وێستگەكانی مێژووی هاوچەرخی ئێمە ماوە و دەمێنێتەوە. دەرئەنجامی ئەم رووداوە، قووڵبوونەوەی شەڕی براكوژی بوو، شەڕێك كە كوردی تێدا دۆڕاوی یەكەم بوو و رژێمە داگیركەرەكان (بەتایبەت رژێمی بەعس) كەڵكی تەواوی لێوەرگرت.

رەگی كێشەكە، كەمیی چەك و كارەسات

حكومەتی عیراق هەلی شكستی شۆڕشی ئەیلولی قۆستەوە بۆ كۆكردنەوەی چەك و تەقەمەنی لە كوردستان و سزای توندی دانا بۆ هەر كەسێك كە تەنیا یەك فیشەك لە ماڵەكەیدا بدۆزرێتەوە، بۆیە سەرەڕای ئەوەی كە پێشمەرگە كە بە پۆل خۆیان رادەستدەكردەوە و چەكەیانیان لێوەردەگیرا، ئەوەی لە ماڵان و لە پەناو پەسێریشدا شاردرابوونەوە، بە جۆرێك لە جۆرەكان حكومەتی بەعسی عیراقی دەستی بەسەرداگراتن، تاك و تەرا نەبێت، تفەنگ و تەقەمەنی لە كوردستاندا نەمابوو، بۆیە كە شۆڕشی نوێی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە 1/6/1976 سەریهەڵدا، یەكەم گرفت كە رووبەڕووی بۆوە، كەمیی چەك و تەقەمەنی بوو.

ئەگەرچی لە رێگەی دۆستانەوە لە دەرەوە، بڕێكی باش چەك بۆ شۆڕش دابین كرابوو و لە سووریا كۆكرابووەوە، بەڵام گواستنەوەیان بۆ ناوخۆی باشووری كوردستان ئەركێكی سادە و ئاسان نەبوو، رێگەكە دەبوو لە سنووری چەند دەوڵەتێكەوە تێپەڕێت، وێڕای گێچەڵ و رێگرییەكانی (قیادەمۆقەتە- سەركردایەتیی كاتیی پارتی)، چونكە هەر دوای سەرهەڵدانەوەی شۆڕشی نوێ، كەوتنە جوڵە و یەكەم هەنگاویان شەهیدكردنی نەقیبی ئەندازیار ئیبراهیم عەزۆ و هاوڕێكانی بوو لە مانگی 10/1976دا، برایم عەزۆ فەرماندەی یەكەم مەفرەزەی شۆڕشی نوێ بوو كە لە سوریاوە گەڕابوونەوە باشووری كوردستان، بەڵام تاقمی قیادەمۆقەتە بە فێڵ و تەڵەكە خەڵكی سنوورەكانی باشوور و باكوریان لێ هاندان و لە ئەنجامدا، هەموویان شەهیدكردن، ساڵی دواتریش (1977) حەسەن خۆشناو و هاوڕێكانی كە لە سووریاوە بەرە و باشووری كوردستان بەڕێكەوتبوون و بڕێك چەك و تەقەمەنیشیان هێنابوو، ئەوانیشیان شەهیدكرد و دەستیانگرت بەسەر چەك و تەقەمەنییەكاندا.

كۆكردنەوەی هێز و هەوڵەكان بۆ رێگریكردن لە شەڕ

بەو پێیەی شۆڕشی نوێ هەر لەسەرەتای سەرهەڵدانییەوە قیادەمۆقەتەی لێ قوتكرابۆوە، لەو بەرنامەیەی كە داینابوو بۆ هێنانی چەكەكان لە سوریاوە، گرفتی بوونی قیادەمۆقەتەبوو لەبەرچاو گیرابوو، وەك چۆن لەسەرەتاشەوە هەوڵدرا خۆیان لە گێچەڵەكانیان لابدەن و چەند جارێكیش دانیشتن و گفتوگۆ كرا، ئەمجارەش سەركردایەتی یەكێتی داوای كۆتایی هێنانی بە ناكۆییەكان كرد و چەندین نامەیان نارد بۆ سەركردایەتی و دەستڕۆیشتووەكانی پارتی و قیادەمۆقەتە و دڵنیایان كردبوونەوە كە هێزی پێشمەرگە بۆ كردنەوەی رێگەی هێنانی چەك دەچنە ناوچەی بادینان، بەڵام رووداوەكانی دواتر دەریخست، نامەكان هیچ ئاكامێكی باشی لێنەكەوتەوە و قیادەمۆقەتە سووربوو لەسەر هەڵوێستە دوژمنكارانەكەی.

سەركردایەتیی یەكێتی و شۆڕشەكەی بڕیاری هێنانی چەكەكانیان كردە پراكتیك، سەرەتا هێزەكەیان كرد بە سێ بەشەوە، بەشی یەكەم كە نزیكەی 300 پێشمەرگە دەبوو، بە فەرماندەیی دكتۆر خالید سەعید و شێخ حسێن بابەشێخ لە رۆژی 19/4/1978 لە گوندی (گۆڕەشێر)ی سەر سنوورەی خۆرهەڵاتی كوردستانەوە بەڕێكەوت تا گەیشتە ناوچەی برادۆست، ئەو بەشە تووشی كێشەیەكی ئەوتۆ نەبوو، چونكە هیچ كام لە حكومەتەكانی عیراق و ئیران بەخۆ نەكەوتبوون، تەنیا یەك پێشمەرگەیان شەهیدكرا لە ناوچەی سیدەكان. 

بەشی دووەمی هێزەكە كە دواتر بەڕێكەوت، بە فەرماندەیی عەلی عەسكەری و پێكهاتبوو لە بەشی هەرەزۆری هێزی پێشمەرگە، هەر لەسەرەتای جوڵانییەوە كەوتە بەر هێرشی هەردوو سوپای ئێران و عیراق، بەوپێیەش كە وەرزی بەهاربووە و ئەو ناوچانەش كە هێزەكەی پێدا دەڕۆیشت شاخاوی و كوێستان بوون، بۆیە بەردەوام بەفر و زریان لەسەر هێزەكە هەبووە و تەواو شپرزەبوون، پاش بینینی زەحمەتییەكی زۆر و شەهیدبوون و برینداربوونی چەندین پێشمەرگە، لەناوچەی برادۆست لەگەڵ بەشی یەكەم یەكیان گرتەوە، ئیتر هەردوو بەشی هێزەكە، دەچنە قوڵایی خاكی توركیا (باكوری كوردستان)ەوە و ماوەی هەفتەیەك پشوو دەدەن.

نامەكەی شەهید عەلی عەسكەری

لەو سەروبەندەدا، شەهید عەلی عەسكەری بە مێژووی 16/5/1978 نامەیەكی بۆ مەكتەبی سیاسیی ناردووە و بەم جۆرە باسی رێوڕۆیشتنیان دەكات:

(ئێمە رۆژی 13/5 گەیشتینە كاك خالید و ئەوان لە جورجان، دوای ئەوەی بە ئێران و عێراق و بە تەبیعەت بەرەنگارمان بوون و هەردوو دەوڵەت بە تەیارە و تۆپ و شەڕ لێیان داین و تەبیعەتیش تەخسیری پێنەكردین، چوار شەو و چوار رۆژ بەردەوام بەفر و باران و تەمومژ سەری لێ تێكداین و لەماوەی نۆ رۆژدا پێشمەرگە 4-5 نانی بەرنەكەوت و برسییەتی خەڵكەكەی هەژاند، لەبەر ئەم هۆیانە واتە شەڕ و نەخەوتن و بێ ئیسراحەتی و برسێتی و سەرما تووشی زۆر گرفت بووین، شەش شەهید و دوو رەقبوەوەمان هەیە لەگەڵ 150 بریندار).

لە بەشێكی تری نامەكەدا دەڵێت ( بە تێكڕایی وەزعی ناوچەكە و ئێمە زۆر زۆر باشە دڵتان ناڕەحەت نەبێ و گوێ مەدەنە پڕوپاگەندەی دوژمن، ئومێدمان وایە بەسەركەوتوانە هەموو كارەكانی خۆمان ئەنجام دەدەین و ئاگاداریشتان دەكەینەوە، تكایە ئێوەش زوو زوو پەیوەندیمان پێوەبكەن بەهۆی كاك نوعمان و برایانی ترەوە).

لەوكاتەشدا راسپێردراوێك لە سەركردایەتی پارتییەوە دەچێتە لایان و پێیان رادەگەیەنێت ئەگەر هێزەكانی یەكێتی پەلاماری هێزی قیادەمۆقەتە نەدەن، ئەوا قیادەمۆقەتە هەقی بەسەریانەوە نابێت و رێگەیان لێناگرێت.

بەشی سێیەمی هێزەكەش كە سەرقاڵی خۆ رێكخستنەوە بووە، چاوەڕوانی پەیامی فەرماندەكانی هەر دوو بەشەكەیان كردووە تا ئەوانیش بەڕێبكەون.

سەیر لەوەدایە، هێزەكانی ئێران كە نەیاندەهێشت پێشمەرگەی یەكێتی بە سنوورەكانیشدا هاتوچۆ بكەن و لێی دەدان، بەڵام بێدەنگ بوون لە ئاست بڵاوبوونەوەی چەكدارانی قیادەمۆقەتە بەخاكی ئێراندا و كارئاسانیی هاتوچۆشیان بۆ دەكردن.

بەهەمان شێوەش چەكدارانی قیادەمۆقەتە بەناو خاكی توركیاشدا بڵاوببونەوە و حكومەتیش چاوپۆشی لێدەكردن، ئەو چەكدارانە بەناو خەڵك و عەشیرەتی گوند و ناوچەكانی (شەمزینان، گەوەرە، چەلی، ئولودەرە) بڵاوببوونەوە و كەوتبوونە پڕوپاگەندە دژی هێزەكانی یەكێتی و خەڵكەكەیان وا تێگەیاندبوو كە ئەو هێزە كافر و ئێزدی و كۆمۆنیستن و بە فیتی سەدام و رژێمی عیراق دەیانەوێ شۆڕشەكەی بارزانی تێكبدەن و گوندەكانی توركیا تاڵان بكەن، پیاوەكانیان بكوژن و ژنەكانیان ببەن، بەو جۆرە خەڵكی دواكەوتووی ئەو ناوچانەیان پڕ و بەدگومان كردبوو لە هێزەكەی یەكێتی.  

لەوكاتەشدا دوژمنانی هێزەكەی یەكێتی بەناوی كڕین و فرۆشتنەوە چەندین كەسیان ناردە ناویانەوە، زانیاریی وردیان لەسەر هێزەكە كۆكردبۆوە و دابوویان بە قیادەمۆقەتە، ئیتر لەناو قووڵایی خاكی توركیا ( باكوری كوردستان) شەڕ بەرپابوو.

گەلەكۆمەكێی چەكدارەكان و چاوپۆشی دەوڵەتی تورك

هەر لە سەرەتاشەوە كە هێزەكانی یەكێتی بەرەو باكوری كوردستان بەڕێكەوتن، پشتئەستووربوون بە بەڵێنەكانی پارتی شۆڕشی میللی ناسراو بە (دە، دە، كا، دە)ی باكوری كورستان كە بە ئاشكرا ئیشی دەكرد، ئەوان بەڵێنی رێنوێنی و دابینكردنی جێگە و خۆراك و پێداویستییەكانیان دابوو، بەڵام دەركەوت هیچ كاریگەرییەكیان لە باكوردا نییە و لە زۆر جێگەدا هێزەكەی یەكێتیشیان تووشی سەرلێشوان و نەهامەتی كردبوو.

رۆژی 10/6/1978 شەهیدان حسێن بابەشێخ و دكتۆر خالید لەگەڵ ملازم عومەر (عەمەر عەبدوڵڵا) نامەیەك دەنێرن بۆ مام جەلال و باسی چۆنێتی گەیشتنیان بە ناوچەی برادۆست و یەكگرتنەوەی هەردوو بەشەكە و چوونە ناو خاكی توركیا و رووداوەكان و دەستپێكردنی شەڕەكە، كردووە.

لە بڕگەیەكی نامەكەدا دەڵێن ( لە 27/5 لەناوچەی ئۆرەمارەوە بەڕێكەوتین بۆ ناوچەی بازی (ژیركی)، لە 28/5 گەیشتین و چەند رۆژێك ماینەوە، لە ئێوارەی 31/5 جەماعەتێك لە چەكدارە كوردكوژەكانی قیادەمۆقەتە بەدیكران بەرەو ئێمە دەهاتن، هەر ئەو شەوە وردە تەقە دەستی پێكرد…).

ئیتر نامەكە بە وردی باسی زۆر شتی كردووە، وەك: نەشارەزایی هێزەكەی یەكێتی لە سنوورەكە و نەبوونی داڵدە و دۆست و نەبوونی پێداویستییەكانی وەك خۆراك و تەقەمەنی، دەستپێكردنی زنجیرەیەك شەڕ و بەزینی هێزەكانی قیادەمۆقەتە و عەشیرەتەكان لە سەرەتای شەڕەكاندا، كەمتەرخەمی و بێ بەرهەمی (دە، دە، كا، دە) و لە بڕگەیەكیشدا دەڵێن (كوردكوژەكانی قیادەمۆقەتە خۆیان بە ژمارە كەم بوون، بەڵام هێزێكی زۆر عەشایەری ناوچەكە لە عەشیرەتەكانی پنیاش و ماجد و گۆیی و گەردی كۆكرابوونەوە و هاتبوون بۆ شەڕەكە)، دەشڵێت ( ئێمە كە تووشی تەسادم بووین لەگەڵ جاشەكان، زیاتر لە 500- 750 عەشائیریان هێنابوو و هەر بەردەوامیش بۆیان دەهات، ئێمەش یەك كەسی ناوچەكە و شارەزامان لەگەڵ نەبوو، 3 رۆژ بێ نان و ئاوبووین، فیشەكمان بەرەو تەواوبوون دەچوو).

لە بڕگەیەكی دیكەی نامەكەدا نووسراوە ( ئێوە نەكەن خۆتان لە توركیا بدەن، ئەگەر ویستان بەرەو بادینان بێن لەسەر حدود وەرن، چونكە هەموو ئەو تەقریر و دەنگوباسانەی دەهاتن هەمووی درۆیە، عەشائیر بەعام لەناو توركیا لە دژی ئێمەن).

وەك چۆن پێشتر باسكرا كە دەوڵەتی ئێران لە هێزەكانی یەكێتی دەدا و كارئاسانیشی بۆ هاتوچۆی قیادەمۆقەتە دەكرد، لە ناو خاكی توركیاشدا كە هێزەكانی یەكێتی لەناوچەی هەكاری كەوتبوونە بەر هێرشی هێزە عەشایەرەكان و چەكدارانی قیادەمۆقەتە، دەوڵەتی توركیا وەك تەماشاكەر لە شەڕەكەی دەڕوانی، نەك هیچ رێگرییەكیشی لە هاتوچۆو بڵاوبوونەوەی چەكدارانی قیادەمۆقەت لەناو خاكەكەیدا نەكرد، بەڵكوو چاوپۆشی لەوەش كرد كە چەكداری وڵاتێكی تر بێن و لەگەڵ خەڵكی وڵاتەكەی ئەمدا تەنسیق و پلان و نەخشەی شەڕ دابنێن و شەڕیش بكەن.

لە شەڕەكانی ناو توركیادا كە ژمارەیەكی زۆر چەكداری خیڵ و عەشیرەتەكان بەشدارییان تێداكردبوو، جمجۆڵ و هاوكاریی تەواوەتی دەزگای (ساواكی ئێران و زیاتریش میتی تورك) بە قازانجی قیادەمۆقەتەبەدی دەكرا، ئەوەش لە دابەشكردنی پارەو چەك بەسەر عەشیرەتەكاندا خۆی دەبینییەوە، لەگەڵ رێگەدان بە چەكدارانی قیادەمۆقەتە كە بە ئاسانی و ئازادانە و بێترس بە توركیادا بڵاوببنەوە و تێكەڵاویی عەشیرەتەكان بكەن و باسی شەڕی دژی یەكێتیان لەگەڵدا بكەن، لەكاتێكدا بەشێكی زۆری عەشیرەتەكان سەر بە دەوڵەتی تورك بوون.

دادگای شاخ و بڕیاری سەرپێیی

لەدەر ئەنجامدا، زۆرینەی هێزەكەی یەكێتی لەناوچەی هەكاری تیاچوو، بەشێكی كەمیان كە نەدەگەیشتە 20 كەس توانیان خۆیان رزگاربكەن و گەیشتنەوە قەندیل، بەشێكیش بەناچاری خۆیان رادەستی عیراق كردەوە، بەشێكی كەمیش بە دیلی كەوتنە دەست عەشایەرەكان و ئەوانیش رادەستی قیادەمۆقەتەیان كردن، لەناویاندا، عەلی عەسكەری و دكتۆر خالید و حسێن بابەشێخ ئێزدی و ئەوانیش بە چەكی قورسی ئاڕبیجی، هەر سێكیان شەهیدكردن.

كەمال كەركوكی، یەكێك لە سەركردەكانی ئەوسای قیادەمۆقەتە و ئەندامی مەكتەبی سیاسیی ئێستای پارتی دیموكراتی كوردستان، لە ساڵی 2023دا لە دیدارێكی تەلەفزیۆنیدا باسی رووداوەكەی كرد، ئەگەر كەسێكی بێلایەن سەیری قسەكانی بكات و بەراوردێكی وردی بكات بەو هەلومەرجەی رابردووەوە، بە ئاشكرا دەركەوێت كە چەندە ناڕاست و بێ ویژدانانە قسەی كردووە، بەڵام یەك راستی دركاند و خۆی راستەوخۆ دانی بەوەدا نا (عەلی عەسكەری و دكتۆر خالید و حسێن بابەشێخ)یان شەهید كردووە.

لە شەڕەكانی ساڵانی دواتری نێوان یەكێتی و پارتیدا، چەندین بەڵگە نامە دەستكەوت، لەوانە بەڵگەنامەی دادگایكردنی شەهیدان (عەلی عەسكەری و دكتۆر خالید و شێخ حسێن بابەشێخ)ە و یەكێك لە بڕیار دەرەكان، كەمال كەركوكییە.

بەڕاستی سەیرە، لەو شەڕ و ئاڵۆزییەدا و لەناو ئەشكەوتێكی ناو خاكی وڵاتێكی تردا، بە خێرایی و پەلەپڕوزێ رێوڕەسمی دادگایی رێكبخرێت و هەر خێراش بڕیارەكە جێبەجێ بكرێت؟!. ئەمەش سەلمێنەری ئەو راستییە حاشاهەڵنەگریە كە لە هەكاریدا رێساكانی شەڕ و یاسا مرۆیریەكان پێشێل كران و دیلەكان بە بڕیارێكی سیاسی و پەلەپڕووزێ، شەهیدكراون.

كارەساتی هەكاری تەنها شكستێكی سەربازی نەبوو، بەڵكو برینێكی قوڵیش بوو لە ویژدانی جوڵانەوەی رزگاریخوازیی كورددا، وانەیەكی تاڵ بوو لەسەر ئەنجامی شەڕی ناوخۆ و دەستوەردانی وڵاتانی داگیركەر لە چارەنووسی گەلێكدا كە خەباتی بۆ رزگاریی دەكرد.