قەرزی گشتیی ئەمریکا 40 ترلیۆنی تێپەڕاند؛ چ مەترسییەکی هەیە بۆ سەر جیهان؟
تێپەڕاندنی بەربەستی 40 تریلیۆن دۆلار لە قەرزی گشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنها ژمارەیەکی خەیاڵی یان کێشەیەکی ناوخۆیی واشنتن نییە، بەڵکو وەرچەرخانێکی مەترسیدارە کە کاریگەریی راستەوخۆ و قووڵی لەسەر تەواوی سیستەمی دارایی جیهان دەبێت.
ئەم راپۆرتە شیکارییە، لەسەر بنەمای زانیارییەکانی دەستەی دارایی و وتارە شیکارییەکان، تیشک دەخاتە سەر هۆکارەکانی هەڵکشانی ئەم قەرزە و لێکەوتە نێودەوڵەتییەکانی لەسەر بازاڕەکان.
کەڵەکەبوونی ئەم بڕە بێوێنەیەی قەرز بەرهەمی چەندین دەیەیە لە سیاسەتی دارایی فراوانخواز:
کورتهێنانی بەردەوامی بودجە: حکومەتی ئەمریکا بە شێوەیەکی بەردەوام خەرجییەکانی زیاتر بووە لە داهاتەکانی (تەنانەت لە سەردەمی گەشەی ئابووریشدا).
خەرجییە فریاگوزارییەکان: تێچووی بەرزی وەڵامدانەوەی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان، شەڕەکانی دەرەوە و بەرنامەکانی هاوکاری لە کاتی پەتا کۆڤید-١٩.
بەرزبوونەوەی تێچووی سوود: بەهۆی بەرزکردنەوەی رێژەی سوود لەلایەن ئەنجومەنی یەدەگی فیدراڵییەوە بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەڵئاوسان، تێچووی خزمەتگوزاریی قەرزەکان (دانی سوودی سەنەدەکان) بە شێوەیەکی خێرا زیادی کردووە.
زیادبوونی بێسنووری قەرزەکان چەندین ئاستەنگی ناوخۆیی دروست دەکات:
داگیرکردنی خەرجییە گشتییەکان: بەشێکی بەرچاو لە بودجەی ساڵانەی حکومەت لە بڕی خەرجکردن لەسەر ژێرخان، تەندروستی و پەروەردە، دەڕوات بۆ دانی سوودی قەرزەکان.
پەستان لەسەر هەڵئاوسان: زیادبوونی قەرزەکان پەستان لەسەر دراو دروست دەکات و دەبێتە هۆی گرانبوونی تێچووی گوزەران.
دابەزینی متمانەی دارایی: ئەگەری دابەزاندنی پلەی ئاسایشی دارایی (Credit Rating)ی ئەمریکا لەلایەن ئاژانسە نێودەوڵەتییەکانەوە زیاد دەکات.
چونکە دۆلار دراوی سەرەکیی یەدەگی جیهانییە، قەرزی ئەمریکا کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر هەموو وڵاتان دەبێت:
بازاڕی سەنەدەکانی گەنجینە (US Treasuries): وڵاتان و بانکە ناوەندییەکان سەدان ملیار دۆلاریان لە سەندەکانی ئەمریکادا پاشەکەوت کردووە. هەر لەرزەیەک لە متمانەی ئەم سەنەدانە جیهان تووشی قەیرانی نەختینەیی (Liquidity Crisis) دەکات.
بەرزبوونەوەی تێچووی قەرز لە جیهاندا: بەرزبوونەوەی تێچووی سوودی ئەمریکی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی رێژەی سوود لە وڵاتانی تر، ئەمەش قەرزی وڵاتە گەشەسەندووەکان گرانتر دەکات.
زیادبوونی ئارەزوو بۆ دەربازبوون لە دۆلار: ئەم ژمارە بەرزە وڵاتانی تر هان دەدات بۆ گەڕان بەدوای دراوی بەدیل یان زیادکردنی یەدەگی زێڕ بۆ پاراستنی داراییەکەیان.
بۆیە گەیشتنی قەرزی نیشتمانیی ئەمریکا بە 40 تریلیۆن دۆلار ئاماژەیەکی روونە کە سیاسەتی دارایی واشنتن لە سەرڕێڕەوێکی جێگیردا نییە. تا ئەو کاتەی چاکسازیی ریشەیی لە خەرجی و داهاتەکاندا نەکرێت، ئەم ژمارەیە وەک مەترسییەکی بەردەوام بەسەر سەری ئابووریی جیهانییەوە دەمێنێتەوە و متمانە بە سیستەمی دارایی نێودەوڵەتی لاواز دەکات.
