دوورگەکانی جیهان مەترسییان لەسەرە

توێژینەوەیەکی زانستی: تا ساڵی ٢٠٥٠ “مەترسییەکی سێقۆڵی” هەڕەشە لە لەناوبردنی قەشەنگترین دوورگەکانی جیهان دەکات

توێژینەوەیەکی زانستیی نوێ، کە لە خولیەی زانستیی (PNAS) بڵاوکراوەتەوە، هۆشداری دەدات لەوەی تا ساڵی ٢٠٥٠ زۆرینەی دوورگەکانی جیهان تووشی گەمارۆدان و مەترسییەکی سێقۆڵی دەبنەوە کە بریتییە لە: گۆڕانی کەشوهەوا، گۆڕینی ڕووبەری زەوییەکان (شارسازی و کێڵگەکان)، و هێرشی جۆرە زیانبەخشە دەرەکییەکان (گیاندار و ڕووەکە ناوچەیییەکان).

 زانیاری و ئامارە سەرەکییەکانی توێژینەوەکە:

• ڕووبەری لێکۆڵینەوە: تیمی توێژەران زانیاری و داتای ١٦ هەزار و ٥٧٨ دوورگەیان لە سەرانسەری جیهاندا شیکردووەتەوە.
• گرنگیی دوورگەکان: بەپێی توێژینەوەکە، دوورگە بچووکەکان خاوەنی پێنجیەکی (%٢٠) تنوعی زیندەیی (Biodiversity) جیهانن و جۆرەها گیاندار و ڕووەکی دەگمەنیان تێدایە کە لە هیچ شوێنێکی دیکەی زەویدا دەست ناکەون.

• هۆکاری سەرەکیی مەترسی لە دوورگەکان:
  • لە %٦٥ی دوورگەکاندا گۆڕانی کەشوهەوا مەترسیی یەکەم و سەرەکییە.
  • لە %٢٢ی دوورگەکاندا دەستکاریی زەوی و شارسازی (کێڵگە، شار و بڕینەوەی دارستانەکان) مەترسیی سەرەکییە.
  • لە %١٣ی دوورگەکاندا هێرشی گیاندار و ڕووەکە دەرەکییەکان هۆکاری تێکچوونی سیستمی ژینگەیییە.

 مەترسییەکان بەپێی شێوە و قەبارەی دوورگەکان:

• دوورگە بچووک و نزمەکان (بەتایبەت لە هێڵی کەمەرەیی): زیاتر لەژێر هەڕەشەی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاکان و گۆڕانی کەشوهەوادان، چونکە بەرزایی تەواویان نییە بۆ داڵدەدانی دانیشتووان و گیاندارەکان.
• دوورگە گەورەکان: مەترسیی دەستکاریی مرۆڤ، شارسازی و تێکدانی دارستانەکان لەسەریان زۆر زیاترە.
• ناوچە هەرە مەترسیدارەکان: زەریای هێمن، کەنداوی بەنگال، دەریای باڵتیک، دەریای چینی ڕۆژهەڵات، فلیپین، ئەندەنوسیا، سیشێل، بەنگلادیش، پولینیزیا و سیFlowاتۆر بەرزترین ڕێژەی مەترسییان لەسەرە.

 ئەنجام و چارەسەرە پێشنیازکراوەکان:

کلارا مارینۆ، توێژەری سەرەکی لە زانکۆی (Paris-Saclay) لە فەرەنسا، لە لێدوانێکیدا بۆ (الجزيرة نت) جەختی کردەوە کە ئەم توێژینەوەیە نەخشەرێگایەکی گرنگە بۆ بڕیاردەران؛ بۆ ئەوەی بزانن لە هەندێک دوورگەدا پاراستنی دارستانەکان و ڕاگرتنی شارسازیی بەپەلەیە، و لە هەندێکی دیکەدا بەرەنگاربوونەوەی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاکان پرسێکی ژیانیی و نەتەوەییە.