کاریگەریی لابردنی سفرەکان لەسەر دیناری عیراقی لە روانگەی ئەزموونە نێودەوڵەتییەکانەوە

 فەیسەڵ عەلی

سەرلەنوێ باسکردنی پرۆژەی سڕینەوەی سفرەکانی دیناری عیراقی، تەوژمێکی نوێی لە گفتوگۆ و مشتومڕی لەسەر ئاستی گشتی و رەسمی هێنایە ئاراوە، سەرەڕای ئەوەی بیرۆکەی پرۆژەکە نوێ نییە، بانکی ناوەندیی عیراق لە ساڵی 2007ەوە خوێندنەوەی بۆ دەکات و لەسەر زاری پارێزگارە یەک لەدوای یەکەکانی بانکی ناوەندییەوە دووبارە بووەتەوە، بەبێ ئەوەی وادەیەکی کۆتایی بۆ جێبەجێکردنی دیاری بكرێت، ئەم نووسینەمان بۆ وەڵامدانەوەی دوو پرسیاری پەیوەندیداری ئەم پرسەیە: ئایا لابردنی سفرەکان، بە پشت بەستن بە ئەزموونی دەوڵەتانی تر کە بە رێکارگەلێکی هاوشێوەدا تێپەڕیون، عیراق دەتوانێت بەهای راستەقینەی دینار بەرز بکاتەوە؟ ئایا دەکرێت ئەم پرۆسەیە وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی گەندەڵیی دارایی بەکاربهێنرێت، وەک ئەوەی حکومەت کردوویەتیە پاساوی ئەم هەنگاوەی؟

مەبەست لە لابردنی سفرەکان چییە؟
لابردنی سفرەکان، یان ئەوەی لە ئابووریدا بە «دووبارە ناونانەوەی دراو» (Currency Redenomination) دەناسرێت، رێکارێکی تەکنیکییە کە تێیدا دەسەڵاتی نەختینە (بانکی ناوەندی) دراوە کۆنەکە بە دراوێکی نوێ و بە بەهایەکی (ئیسمی) کەمتر دەگۆڕێت، ئەو پرۆسەیەش لە رێگەی لابردنی ژمارەیەکی دیاریکراوی سفرەکانی سەر دراوە کۆنەکەوە جێبەجێی دەکات، بەبێ ئەوەی دەستکاری هێزی کڕینی دراوەکە بکات، بۆ نموونە، پرۆژە پێشنیازکراوەکەی عیراق، لەسەر لابردنی سێ سفر دامەزراوە، بە جۆرێک ژمارەی هەزار دیناری ئێستا دەبێتە یەک دیناری نوێ، 10 هەزار دیناری دەبێتە 10 دیناری نوێ، بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانکارییەک لە بەهای ئەو دراوە بەرامبەر بەو کاڵایانەی هاووڵاتیان دەیانەوێت بیکڕن رووبدات. ئەو جیاوازییە بنچینەییەی کە دەبێ جەختی لەسەر بکرێتەوە ئەوەیە، کە گرتنەبەری ئەم رێکارە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بەهای راستەقینەی دراوەکە بەرز ناکاتەوە، چونکە دەستکاری هۆکارە جەوهەرییەکانی لاوازیی دراوەکە ناکات، وەک گەورەیی بارستەی نەختینە، هەڵاوسان، لاوازیی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، یان کورتهێنانی بودجەی گشتی.

ئەزموونە نێودەوڵەتییەکان لە لابردنی سفرەکاندا
لەم رووەوە ئەزموونە نێودەوڵەتییەکان نموونەی جیاواز دەخەنەڕوو، بە جۆرێک کە سەرکەوتن یان شکستی پرۆژەکە تەنیا بە رێکارە تەکنیکییەکانەوە پەیوەست نییە، بەڵکو ژینگەی ئابووریی ئەو دەوڵەتەی تێیدا جێبەجێ دەکرێت، رۆڵێكی گەورەی تێدا دەگێڕێت.
تورکیا 2005: ئەزموونی تورکیا بە یەکێک لە دیارترین نموونە سەرکەوتووەکان دادەنرێت، بەوەی دوای چەند ساڵێک لە دیسیپلینی دارایی و کۆنتڕۆڵکردنی کورتهێنانی بودجە و گەشەی هەناردەکردن، شەش سفریان لە لیرەی تورکی کردەوە، هاوکاتیش بە بەرنامەیەکی چاکسازیی ئابووری کە لەلایەن سندوقی نێودەوڵەتیی نەختینەوە داڕێژرابوو پشتیوانی لێدەکرا. لابردنی سفرەکان هۆکاری سەقامگیریی ئابوورییەکەی نەبوو، بەڵکو چاکسازییە پەیکەرییەکەی پێشووی ئابووریی تورکیای چەسپاند، کە بۆ چەند ساڵێکی دواتر سەقامگیریی رێژەیی بەهای لیرەی لێکەوتەوە.
بەرازیل 1994: لەدایکبوونی ریاڵی نوێی بەڕازیلی هاوکاتی پلانێکی گشتگیری ئابووری بوو، کە بە (پلانی ریاڵ) ناسرا، وای لەو وڵاتە کرد، بتوانێ کۆنتڕۆڵی هەڵاوسان بکات کە رێژەکەی یەکجار بەرز ببووەوە، ئەو پلانە سەرلەنوێ و هەنگاو بە هەنگاو متمانەی بۆ دراوی ناوخۆیی گێڕایەوە.
پۆڵەندا 1995: لە چوارچێوەی بەرنامەیەکی فراواندا بۆ ئازادیی ئابووری دوای قۆناغی گواستنەوە لە ئابووریی ئاراستەکراوەوە، چوار سفری لە دراوەکەی کە ناوی (زڵۆتی)یە لێکردەوە، ئەمەش لە مەودای مامناوەنددا توانی متمانە بۆ دراوە نوێیەکە بگێڕێتەوە. 
زیمبابۆی (2006 – 2009): دیارترین نموونەی شکستی ئەم ئەزموونەیە، کاتێک حکومەت لە ماوەی کەمتر لە چوار ساڵدا سێ جار پەنای بۆ لابردنی سفرەکانی سەر دراوەکەی بردووە، بەبێ ئەوەی هاوکاتی ئەو هەنگاوانە هیچ چاکسازییەکی ئابووریی راستەقینەی ئەنجام دابێت، چاپکردنی دراوەکەیان بۆ پارەدارکردنی خەرجییەکانی حکومەت بەردەوام بوو، ئەزموونەکەیان بە رێژەیەکی یەکجار بەرزی بێپێشینەی هەڵاوسان کۆتایی هات، دەرئەنجام وڵاتەکە ناچار بوو دەستبەرداری دراوەکەی خۆی بێت و دۆلاری ئەمریکی و دراوە بیانییەکانی تر بەکار بهێنێت.
روسیا 1998: بە ئامانجی ئاسانکاریی مامەڵە دارایی و نەختینەکان، حکومەتی روسیا سێ سفری لە رۆبڵ کردەوە، بەڵام قەیرانی دارایی جیهانی لەو سەردەمەدا دەریخست کە گرتنەبەری ئەو رێکارە بە تەنیا بەس نەبوو بۆئەوەی سەقامگیریی بە دراوەکە بدات.
دەرئەنجامی هاوبەشی نێوان ئەم ئەزموونانە ئەوەیە، کە لابردنی سفرەکان لە خۆیدا رێکارێکی بێلایەنەیە؛ ئەگەر هاوکات، چاکسازیی راستەقینە هەبێت کاریگەرییەکەی گەورەتر و بەهێزتر دەکات، پێچەوانەکەشی هەر راستە و ئابوورییەکە بەرەو لاوازی و ناجێگیری دەبات.

کاریگەریی پێشبینیکراو لەسەر بەهای دیناری عیراقی
لە سۆنگەی ئەو ئەزموونانەی سەرەوە، دەکرێت بگوترێت کە لابردنی سفرەکان لەسەر دیناری عیراقی، بە شێوەیەکی راستەوخۆ، یان ئۆتۆماتیکی هێزی راستەقینەی کڕین بەرز ناکاتەوە، چونکە تەنیا و بە هەمان رێژە لە رووی ژمارەوە سەرلەنوێ بەهای کەلوپەل، داهات و ئەسپاردەکان دادەڕێژرێنەوە، لەبەرئەوە پەیوەندیی نێوان مووچە و نرخ وەک خۆی دەمێنێتەوە، ئەکادیمیستانی پسپۆڕی بواری دارایی و نەختینە دووپاتی دەکەنەوە کە ئەم رێکارە هیچ کاریگەرییەکی ئەرێنیی راستەوخۆی پێشبینیکراوی لەسەر سەقامگیریی دینار بەرامبەر دۆلار نییە، ئەوەش بۆ لاوازیی کەرتی بەرهەمهێنانی راستەقینە لە عیراق دەگێڕنەوە، چونکە هێشتا سەرچاوەی سەرەکیی داهاتی گشتیی و ئابووریی عیراق بە رێژەی نزیکەی ٪90 پشت بە نەوت دەبەستێت. ئەمەش وادەکات بەردەوام دینار لەژێر کاریگەریی زیاتری گۆڕانکارییەکانی نرخی نەوتدا بێت، نەک رەنگدانەوەی هێزێکی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی.
لەگەڵ ئەوەشدا، ناکرێت رەهەندی دەروونیی ئەم رێکارە پشتگوێ بخرێت؛ کەمکردنەوەی ژمارەی سەر دراوی ئاڵوێرپێکراو و کەمکردنەوەی ژمارەی سفرەکان، متمانەی رەمزی بە دراوی نیشتمانی لای هاووڵاتیان دروست دەکات، پرۆسە ژمێریاری و بانکییەکانی رۆژانە ئاسانتر دەكات، ئەو هەڵە ژمێریارییانەی بەهۆی گەورەی ژمارەکانەوە روودەدەن کەم دەکاتەوە، بەڵام ئەم کاریگەرییە دەروونییە، بە بڕوای شارەزایانی ئابووری، ناتوانێت بەردەوام بێت و سەقامگیرییەکی کرداری لێبکەوێتەوە، ئەگەر هاوکات دیسیپلینی دارایی لە بودجەی گشتی پەیڕەو نەکرێت، سەقامگیریی سیاسی و ئەمنی بەدی نەهێنرێت و چارەی بنچینەیی بۆ لاسەنگیی پەیکەری ئابووریی عیراق نەدۆزرێتەوە.
ئایا لابردنی سفرەکان رۆڵی لە کەمکردنەوەی گەندەڵیدا دەبێت؟
ئەم رەهەندە لە گفتوگۆ و مشتومڕەکانی ئەم دواییەی عیراقدا بە بەهێزی دەرکەوت، ئەویش کاتێک بەرپرسانی حکومەت پرۆژەی لابردنی سفرەکان، یان گۆڕینی دراوەکەیان بە دۆسێی پارە دزراوەکانی دەوڵەتەوە گرێدا، کە بە نزیکەی هەشت تریلیۆن دیناری عیراقی مەزەندە دەکرێت. 
بیرۆکەکە پەیوەستە بەوەی کە هەر پرۆسەیەکی گۆڕینی دراوە کۆنەکە بە دراوێکی نوێ، وا لە هەڵگرانی بارستە نەختینە گەورەکان دەکات (بە تایبەتی ئەو پارانەی لە دەرەوەی سیستمی بانکیی رەسمی کۆبوونەتەوە و دوورن لە چاودێریی باج و داراییەوە) بە ناچاری ئەو پارانە بگێڕنەوە ناو سیستمی دارایی و بانکی تا بیگۆڕنەوە، دەکرێ لەم رێگەوە سەرچاوەکانیان ئاشکرا بکرێت و کارەکە لەسەر ئەوانەی بە رێگەی نایاسایی دەستیان کەوتووە قورس بکات، بە تایبەتی ئەگەر لەگەڵ پرۆسەی ئاڵوگۆڕەکەدا لێکۆڵینەوە لە سەرچاوەکانی ئەو پارانە بکرێت. 
بەڵام کاریگەریی ئەم پرۆسەیە لەسەر رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی مسۆگەر نییە و پێویستی بە چەند مەرجێکی ورد هەیە بۆ سەرکەوتنی:
یەکەم: دیسپلینی بەهێزی بانکی و ئەمنی: لە کاتی پرۆسەی ئاڵوگۆڕدا، دەبێ بە وردی چاودێریی سنوور و دەروازە و فڕۆکەخانەکان بکرێت، تا رێگری لە بە قاچاخ بردنی بۆ دەرەوە، هەروەها بۆ ناوەوە بکرێت، یان گۆڕینیان بۆ دراوی بیانی یان سەرمایەی تر.
دووەم: ئامرازی روونی پشتڕاستکردنەوە لە سەرچاوەی پارەکان: لە کاتی ئاڵوگۆڕکردنی بڕە پارە گەورەکاندا دبێ ئامرازی روونی پشتڕاستکردنەوە لە سەرچاوەی پارەکان بەکار بهێنرێت، دەنا پرۆسەی ئاڵوگۆڕەکە خۆی دەبێتە کەناڵێکی نوێ بۆ سپیکردنەوەی پارە، لەبری ئەوەی ببێتە ئامرازی ئاشکراکردنی.
سێیەم: ماوەی پێویستی ئامادەکاری: شارەزایان هۆشداری دەدەن لەوەی جێبەجێکردنی پرۆژەکە پێویستی بە ئامادەکاریی دامەزراوەییە بۆ ئەوەی بازاڕی نەختینە نەشێوێنێت و لە قۆناغی ئاڵووێرپێکردنی هەردوو دراوە کۆن و نوێیەکەدا دەرگا بۆ سەوداکاری و ساختەکردنی دراو نەکرێتەوە، وەک پێشتر لە کاتی گۆڕینەوەی دراودا دروست بوو.
چوارەم: هێزی کڕینی توێژە کەم داهاتەکان و فەرمانبەران بپارێزرێت: لە ماوەی گواستنەوەدا، پرۆسەکە پێویستی بە هەڵمەتی هۆشیاریی کۆمەڵایەتیی فراوان دەبێت، تا ئابووری لە شڵەژان بەدوور بێت و بۆشایی زانیاری لەلایەن گەندەڵکارانەوە نەقۆزرێتەوە.
بە دەستەواژەیەکی تر، لابردنی سفرەکان دەکرێت دەرفەتێکی کاتی بێت بۆ ئامارکردن و ئاشکراکردنی بەشێک لەو قەبارە نەختینەیەی لە دەرەوەی کەرتی بانکیدایە، بەڵام لە نابێتە ئامرازێکی بنەڕەتی بۆ رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، بەڵکو رێکارێکی نەختینەی رووکارانەیە، کە دەکرێت لە چوارچێوەی ستراتیژێکی فراوانتردا بۆ چاکسازیی دارایی و ئیداری و دژایەتیکردنی گەندەڵی، لەگەڵ بەهێزکردنی شەفافیەت لە گرێبەستە حکومییەکاندا و چالاککردنی دەستەکانی چاودێری و پشکنین و نوێکردنەوەی یاساکانی پەیوەندیدار بە سپیکردنەوە پارە، بەگەڕ بخرێت.

تایبەتمەندیی حاڵەتی عیراق
عیراق دووچاری چەندین ئاڵنگاری بووەتەوە، ئەمەش وا دەکات جێبەجێکردنی ئەم پرۆژەیە ببێتە پرسێکی هەستیار، دیارترین ئاڵنگاریش پشتبەستنی نیمچە تەواوی بودجەی گشتییە بە داهاتەکانی نەوت کە لەگەڵ خۆیدا مەترسییەکانی پەیوەست بە گۆڕانکاریی نرخی نەوت لە جیهاندا هەڵگرتووە، وێڕای بوونی دوو بازاڕ بۆ ئاڵوگۆڕی دۆلار (رەسمی و هاوتەریب) کە رەنگدانەوەی بێ متمانەییە بە سیاسەتی نەختینە و گەورەیی قەبارەی نەختینەی ئاڵوگۆڕکراوی دەرەوەی سیستمی بانکی. 
ئەم هۆکارانە بەیەکەوە وا دەکەن کە دەبێ بەر لە هەر بڕیارێک بۆ لابردنی سفرەکان سەقامگیرییەکی رێژەیی لە نرخی گۆڕینەوەی دینار بەرامبەر بە دراوەکانی تر دەستەبەر بکرێت، هەروەها چاکسازیی لە دیسیپلینی داراییدا بکرێت، رێککەوتنی سیاسی هەبێت تا رێگری لە بەکارهێنانی دۆسێکە وەک بابەتێک بۆ کێشمەکێشی سیاسی یان پڕوپاگەندە بەکار بهێنرێت، وەک ئەوەی بە کرداری روویدا، کاتێک حکومەتی عیراق دوای لێدوانگەلێک کە مشتومڕی فراوانی نایەوە، ناچار بوو ئاراستەی رەسمی بۆ گۆڕینی دراوەکە رەت بکاتەوە.

دەکرێ لابردنی سفرەکان ببێتە ئامرازێکی سنوورداری یاریدەدەر و کاریگەر بۆ ئاشکراکردنی هەندێک لە بارستە نەختینەکانی دەرەوەی سیستمی بانکی، ئەگەر لەگەڵیدا دیسپلینێکی توندی چاودێری و میکانیزمێکی دروست پەیڕەو بکرێت

رێکارێکی تەکنیکیی بێلایەنە
ئەزموونە نێودەوڵەتییەکان بە روونی ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن، کە لە رووی بەهاوە لابردنی سفرەکان رێکارێکی تەکنیکیی بێلایەنە و هێزی کڕینی راستەقینەی دراوەکە بەرز ناکاتەوە، بەڵکو گۆڕانکارییەکە رەنگدانەوەی کاریگەریی چاکسازییە بنچینەییەکانی ئابوورییەکانە، وەک ئەوەی لە تورکیا و بەرازیل و پۆڵەندا روویدا، یان لاوازیی ئابوورییەکە ئاشکرا دەکات ئەگەر ئەو چاکسازییانە نەکرێن، وەک ئەوەی لە زیمبابۆی روویدا. سەبارەت بە عیراق، سەرکەوتنی پرۆژەکە بەندە بەوەی تا چەند چاکسازیی راستەقینە لە بودجەی گشتی و هەمەجۆرکردنی سەرچاوە نانەوتییەکانی داهات و بەهێزکردنی سەقامگیریی سیاسی و ئەمنیدا دەکرێت.
سەبارەت بە گەندەڵی، دەکرێ لابردنی سفرەکان ببێتە ئامرازێکی سنوورداری یاریدەدەر و کاریگەر بۆ ئاشکراکردنی هەندێک لە بارستە نەختینەکانی دەرەوەی سیستمی بانکی و دارایی، ئەگەر لەگەڵیدا دیسپلینێکی توندی چاودێری و بانکی هەبێت و میکانیزمێکی دروست بۆ گەیشتن بە سەرچاوەی پارەکان هەبێت، بەڵام ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی چاکسازیی دامەزراوەیی گشتگیر بۆ رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی بە جۆرێک کە شەفافیەت و لێپرسینەوە و چالاککردنی دادوەریی دارایی لەخۆ بگرێت. بەم پێیە، پێش جێبەجێکردنی ئەم پرۆژەیە، توێژینەوەیەکی تەکنیکیی گشتگیر، هەڵمەتێکی هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و دەستەبەرکردنی گەرەنتی کە هاووڵاتی ئاسایی لە هەر شڵەژانێکی ئابووریی کاتی لە ماوەی داهاتوودا بپارێزێت، ئەنجام بدرێت.