رێزلێنان پێشکەشی ئەو دکتۆرە کرا کە کیمیابارانی هەڵەبجەی خستە پرۆگرامی خوێندنی سویدەوە

سالار مەحمود لێپرسراوی ناوەندی دەرەوەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، رایگەیاند لە وڵاتی سوید بە شانازیی و خۆشحاڵیەکی زۆرەوە سەردانی دکتۆر فەریدون مورادیمان کرد لە دەرەوەی وڵات، کە دەستکەوتێگی گرنگی بۆ کوردستان و مرۆڤایەتی تۆمارکردوەو شایانی رێزلێنانی گەورەترە.

‎سالار مەحمود،راشیگەیاندووە: لەچوارچێوەی هەوڵەكان بۆ زیاتر ناساندن و بەدیكۆمێنتكردنی جینۆسایدی کوردستان و كیمیابارانكردنی هەڵەبجە، لەهەوڵێکی زانستی پەروەردەیی ناوازەدا كیمیابارانكردنی هەڵەبجە لە پرۆسەی خوێندن لە وڵاتی سوید جێگیركرا، ئەو رووداوە دژ بە مرۆڤایەتیە ئێستا لە خوێندنگاكانی وڵاتی سوید وەك بەشێك لە پرۆگرامی خوێندن دەخوێندرێت.

دەشڵێت: لەئەنجامی ئەو کارە گرنگەیدا سەردانی دکتۆر فەریدون موردایمان کرد لە شاری یۆتۆبۆری وڵاتی سوید، بەهەوڵ و ماندووبوونێکی زۆری ئەو، تاوانی کیمیبارانی هەڵەبجە چووە ناو پرۆگرامی خوێندنی خوێندکارانی سەرەتایی لە سوید،کە لـــە دەقێکی زانستیی نوێدا کە بۆ قوتابیانی سەرەتایی پۆلەکانی 4 تا 6 لە سوید ئامادە کراوە، باسی تاوانی کیمیایی هەڵەبجە دەکرێت.

ئەم دەقە بە زمانێکی گونجاو بۆ منداڵانەو هەوڵ دەدات خوێندکاران ئاشنا بکات بە گرنگی زانست، بە تایبەتی کیمیا، وەک هەروەها ئاگاداریان بکات لە مەترسییەکانی بەکارهێنانی چەکە کیمیاییەکان.

بۆ یەکەم جار، ئەو جینۆسایدە بە شێوەیەکی رەسمی دەچێتە ناو ماددەی خوێندنی قوتابیانی سەرەتایی لە سوید، کە هەنگاوێکی گرنگە بۆ بەرزکردنەوەی هەستی بەرپرسیارێتی و پاراستنی یادەوەریی قوربانییەکان.

د.فریدون مرادی توێژەر و شارەزای بواری چەکە کیمیاییەکانە لە ناوەندی پزیشکی کارەسات، زانکۆی گۆتنبۆرگ، ئەکادیمیای سالگرێنسکا. سوید

زانیاری زیاتر لەبارەی هەوڵەکانی ئەم جوامێرە کوردە کە جێگای شانازیی و خۆشحاڵیە.. ئەمە نمونەیەکی بچوکە لە تێکۆشانی کوردانی تاراوگەو رەوەندی کوردی لەدەرەوەی وڵات..

ئەم دەقە لە ڕێگەی هاوکاری لەگەڵ پەرەپێدەرانى پەروەردەیی لە Sweden دروست بوو، بۆ ئەوەی زانیارییە پێشکەوتووەکانی کیمیا بە شێوەیەکی سادە و تێگەیشتوو بگات بە قوتابیانی سەرەتایی، بە تایبەتی لە پۆلەکانی ٤–٦.

هۆکاری سەرەکی ئەم دەستپێکردنە ئەوەیە کە ماددە کیمیاییەکان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان هەیە لە ژیانی ڕۆژانەماندا. ئەوان لە پزیشکی، پاککردنەوەی ئاو و پیشەسازی بەکار دەهێنرێن. بەڵام هەمان زانیاری دەتوانرێت بە شێوەیەکی هەڵە و خراپیش بەکاربهێنرێت. بۆیە ئێمە هەوڵماندا دەقێکی فێرکاری دروست بکەین کە نەک تەنها کیمیا ڕوون بکاتەوە، بەڵکو لایەنی ئەخلاقی و بەرپرسیارێتیی ئەویش نیشان بدات.

بەشێکی گرنگی دەقەکە باس لە هێرشی کیمیایی دەکات بۆ سەر Halabja لە ساڵی 1988، کە لە ماوەی شەڕی Iran–Iraq Warدا ڕوویدا. ئەم ڕووداوە یەکێکە لە ڕوونترین نموونەکان کە چۆن چەکە کیمیاییەکان دەتوانن دژ بە خەڵکی ئاسایی بەکاربهێنرێن. نزیکەی 5 هەزار کەس کوژران و هەزاران کەسی تر بریندار بوون، زۆربەیان بە کاریگەرییەکی درێژخایەن.

لە ماددەی خوێندندا، ئەم بابەتە بە شێوەیەکی گونجاو بۆ منداڵان پێشکەش کراوە –  ترسناک نییە، بەڵام ڕاستگۆیە. قوتابیان فێر دەبن کە:
• چەکە کیمیاییەکان ماددەیەکی ژەھراوین کە بە مەبەستی زیانگەیاندن بەکار دەهێنرێن
• کاریگەرییەکان دەتوانن خێرا یان درێژخایەن بن، وەک زیان بە سیستەمی عەصبی یان DNA
• هەندێک ماددە دەتوانن دوو جۆر بەکاربهێنرێن (سوودبەخش و زیانبار)

هەروەها دەقەکە باس لە هەوڵە نێودەوڵەتییەکان دەکات بۆ قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان، وەک کاری Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons. لە هەمان کاتدا، ئاماژە دەکرێت کە ئەم هەڕەشەیە هێشتا هەیە، و ئەمەش نیشان دەدات کە زانیاری و هۆشیاری زۆر گرنگن.

ئەوەی ئەم دەقە تایبەتمەند دەکات ئەوەیە کە بۆ یەکەم جار، کارەساتی هەڵەبجە بە شێوەیەکی فەرمی دەچێتە ناو خوێندنی قوتابیانی سەرەتایی لە سوید. ئەمە تەنها وانەیەکی مێژوویی نییە، بەڵکو وانەیەکە لەسەر بەرپرسیارێتی، ئەخلاق و مافەکانی مرۆڤ.

من دەمەوێت جەخت بکەمەوە کە کێشەکە لە خودی کیمیا نییە. کیمیا یەکێکە لە گرنگترین زانستەکان. بەڵام کێشە دروست دەبێت کاتێک زانیاری بە بێ بەرپرسیارێتی بەکاربهێنرێت. بۆیە زۆر گرنگە کە نەوەی داهاتوو فێر بکەین، نەک تەنها لە زانست، بەڵکو لە چۆنیەتی بەکاربردنی ئەو زانستە بە شێوەیەکی ئەخلاقی.

وەک توێژەرێک کە لەگەڵ ڕزگاربوانی هێرشە کیمیاییەکان کارم کردووە، دڵنیام کە کاریگەرییەکان لە کاتی کورتدا نەماون. ئەوان دەتوانن بۆ ساڵان درێژ بن – هەم لە ڕووی جەستەیی و هەم لە ڕووی دەروونی. بۆیە ئەم کارە هەروەها هەوڵێکە بۆ پاراستنی یادەوەریی قوربانییەکان و ڕێگرتن لە دووبارەبوونەوەی ئەم تاوانانە.