بودجەی گشتی عیراق و ههرێم: پەیوەندیی تەواوکاریی، یان پاشکۆیی؟
لە سیستمە فیدراڵییەکاندا، بودجە نەخشە و پێگەی سیاسی و ئابووریی نێوان ناوەند و هەرێمەکان دهكێشێت. لە عیراقدا، ئەم پرۆسەیە لەبری ئەوەی خاڵی بەیەکگەیشتن و تەواوکاری بێت، بووەتە ئامرازێکی مهترسیدار بۆ سەپاندنی پاشکۆیی، کێشەکە تەنیا لە دیاریکردنی پشکی دارایی هەرێمی کوردستاندا نییە، بەڵکو لەو بونیاتە دەستووری و کردارییەدایە کە هەژموونی بڕیاردانی بەسەر تەواوی پرۆسەی بودجهكاریی و دارایی عیراقدا به قازانجی حكومهتی فیدراڵی قۆرخکردووە.
لهگهڵ ئهوهشدا نابێت خاڵیكی جهوههری نادیده بگرین لهم بابهتهدا، ئهویش پهیوهندیداره بهوهی بودجهی ههرێمهكان له دهوڵهتی فیدراڵیدا، بهعیراقیشهوه، چیتر بودجهی دهوڵهتێكی سهربهخۆ و خاوهن سهروهری تهواو نییه، بهڵكو بودجهیهكی كۆتوبهندكراوه به دەستوور و تایبهتكارییه دەستوورییهكان له رووی یاسادانان و بهڕێوهبردنیشهوه.
یاساییکردنەوەی سەرچاوەکانی داهاتی ناوخۆ، کاراکردنەوەی پەرلەمانی کوردستان بۆ پەسەندکردنی (یاسای شەفافییەتی دارايى پێويست)، تا حكومهتى فیدراڵى نەتوانێت ناڕوونیی داهاتی ناوخۆ
وهك بیانوو بۆ بڕینی پشکی هەرێم بهكاربهينێت
بودجه گشتی لهنێوان (ماددەی 110) و (ماددهی 121) دا
کێشەکان لەوێوە دەستپێدەکەن کە دەستووری عیراق، لە بڕگەی حەوتەمی ماددەی 110دا، (ئامادەکردن و دانانی رەشنووسی بودجەی گشتی) كردۆته دەسەڵاتێكی قهتیسكراوی حکومەتی فیدراڵی. ئەم دەقە سادەیە، لە واقیعدا گەورەترین چەکی ناوهندێتییه؛ واتە حكومهتی فیدراڵ پێش ئەوەی هیچ گفتوگۆیەک بکات، پێنووس دەگرێتە دەست، خەرجییە سەروەرییەکان (سیادییەکان) دیاری دەکات، پشکی هەرێم کەمدەکاتەوە و مەرجی دارایی و تاڕادهیهك سیاسی قورس دەخاتە ناو رەشنووسی بودجهکەوە، (وەک رادەستکردنی نەوت بهبڕی دیاریكراو و داهاتی نانەوتی).
بەم شێوازه، پشکی هەرێم کە لە ماددەی 121دا وەک مافێکی (دادپەروەرانە) ناسێنراوە، دەبێتە پاشکۆی ئەو مەرجانەی بەغدا كه لە رەشنووسەکەدا دایدهڕێژێت. لهمهشهوه هەرێم لە پێگەی هاوبەشێکی فیدراڵییەوە دادەبەزێت بۆ پێگەی لایەنێکی داواکار و گازندهكار، کە تەنیا دەتوانێت لە پەرلەماندا هەوڵی سووککردنی ئەو مەرجانە بدات کە بەغدا پێشوەختە سەپاندوویەتی.
بودجه: پهیوهندی تهواوكاریی یان پاشكۆیهتیی؟
یەکێک لە دەرهاویشتەکانی ئەم هەژموونەی حكومهتی فیدراڵ، پرسیارێکی جەوهەری دینێته ئاراوە: ئەگەر بودجەی عیراق پەسەند بکرێت، ئایا یاسای بودجەی هەرێم هیچ رۆڵێکی دەمێنێت؟ یان هیچ گرنگییهكی دهبێت؟
لە رووی تیۆرییەوە، دەبێت هەرێم یاسای بودجەی خۆی هەبێت بۆ دابەشکردنی ئەو پشکەی لە بەغداوە دێت، لەگەڵ داهاتە ناوخۆییەکانی دیكهی، واته رهگهزی خهرجییهكان بهتایبهت لهههرێمدا پێویستی ههبوونی بودجه دهبێت. لهگهڵ ئهوهشدا و لە واقیعدا، پهیوهندییهكه ئهم دهرهاویشتانهی لێكهوتۆتهوه:
-لاوازكردنی رۆڵی پەرلەمانی کوردستان: کاتێک بەغدا مەرجی خەرجکردنی پارە بە چهند مهرجێكهوه دهبهستێتهوه، وهك رادەستکردنی داهاتی ناوخۆ، پەرلەمانی کوردستان هیچ شتێکی بەدەستەوە نامێنێت بۆ بڕیاردان لەسەری. بۆیه تارادهیهكی زۆر بودجەی هەرێم دەبێتە تەنیا «ژمێریارییەکی» سادە بۆ ئەو بڕیارانەی پێشتر لە بەغدا پەسەند دهكرێن.
-لە یاسادانانەوە بۆ جێبەجێکردن: پەرلەمانی کوردستان، کە دەبوو ببێته لایهنێكی سهرهكی بۆ تاوتوێكار و پهسهندكاریی سیاسەتی ئابووریی ناوخۆیی هەرێم، بۆته لایهنێكی (پهكخراو) تەنها تەماشاکەر. حکومەتی هەرێمیش لەلایەنێکی سەربەخۆوە دەگۆڕێت بۆ تەنها (ژمێریارێک) کە لیستی مووچە ئامادە دەکات و بۆ حكومهتی فیدراڵی دەنێرێت.
قەیرانی کات و تێکچوونی سووڕی دارایی
کێشەیەکی تری ئەم پاشکۆییە داراییە، نەگونجانی کات و بەروارەکانی ئامادەکردن و پەسەندکردنی بودجەیە لەنێوان ناوەند و هەرێمدا.
بۆ ئەوەی هەرێم بتوانێت پرۆژە یاسای بودجەی خۆی ئامادە بکات، دەبێت بزانێت پشکەکەی لە بەغداوە چەند دەبێت. بەڵام عیراق هەمیشە لە پەسەندکردنی بودجەدا دوادەکەوێت، (یان وەک ساڵانی رابردوو، بە سێ ساڵ جارێک پەسەندی دەکات یان هەر پەسەندی ناکات).
ئەم دواکەوتنەی ناوەند دەبێتە هۆی ئیفلیجبونی دارایی لە هەرێم، چونكه:
-حکومەتی هەرێم ناتوانێت پرۆژە یاسای بودجەی خۆی بنێرێتە پەرلەمانی کوردستان، چونکە بڕی داهاتەکەی (کە لە بەغداوە دێت) نادیارە. ئهمه سهرباری ئهوهی خودی حكومهتی ههرێم، كهمتهرخهم بووه له رهوانهكردنی بودجه بۆ پهرلهمان و راییكردنی كاروباره داراییهكان بهپێی بودجهیهكی پهسهندكراو.
-کاتێکیش بودجەی عیراق پەسەند دەکرێت (زۆرجار لە ناوەڕاستی ساڵدا)، هەرێم ناتوانێت و کاتی نامێنێت بودجەیەکی نوێ ئامادە بکات و بیباتە پەرلەمان، بەمەش هەرێم ساڵ لە دوای ساڵ بەبێ یاسای بودجە دەمێنێتەوە و پشت بە شێوازی خەرجکردنی 1/12 (یەک لەسەر دوازدە) دەبەستێت، (وهك له ماددهی (109)ی پهیڕهوی ناوخۆی پهرلهمانیی كوردستاندا هاتووه)، بێگومان ئهوهش پرۆسەی وەبەرهێنان و پلاندانانی ستراتیژی لە هەرێمدا بە تەواوی لاواز كردووه و دهكات له داهاتووشدا.
دەرئەنجام و چارهسهر
ئەگەر سەیری واقیعی دەستووری و کرداری بکەین، پەیوەندی دارایی و بودجەیی نێوان هەرێم و بەغدا پەیوەندییەکی تەواوکاریی نییە، بەڵکو پاشکۆییهتی پێوهدیاره. دەسەڵاتی قهتیسكراوی بەغدا لە ئامادەکردنی رەشنووسی بودجەدا، بهجۆرێك له جۆرهكان بووەتە ئامرازێک بۆ هەڵمژینی سەربەخۆیی دارایی هەرێم. ئەمەش نەک تەنیا پەرلەمانی کوردستانی لە گرنگترین ئەرکی خۆی (کە چاودێری و بڕیاردانی داراییە) بێبەش کردووە، بەڵکو سیستمی فیدراڵیی عیراقی گۆڕیوە بۆ ناوهندێتییهكی دارایی توند، کە تێیدا هەرێمی کوردستان لە قەوارەیەکی فیدراڵیی هاوبەشەوە بچووک کراوەتەوە بۆ (پارێزگایەکی گەورە) کە چاوەڕێی بڕیارەکانی حكومڕانی فیدراڵ دەکات.
بۆ چارهسهری ئهو بابهتهش، پێمانوایه دهبێت ههرێم بیر لهچهندین چارهسهر و ئهڵتهرناتیڤی جیاواز بكاتهوه، له رووی دەستووریی و یاسایی و سیاسهت و بڕیاره داراییهكانهوه، كه ئێمه لێرهدا جهخت لهسهر چهند چارهسهرێكی یاسایی دهكهینهوه:
1-كاراكردنهوهی پهرلهمانیی كوردستان و پێكهینانی حكومهتی ههرێم، كه حكومهتیكی خاوەن دهسهڵاتی تەواو بێت، لهپێناو داڕشتنی سیاسهتی دارایی و جێبهجێكردنی. لهپێش ههموشیانهوه رزگاركردنی ههرێم له گێژاوی نهبوونی بودجهی ساڵانه.. بێگومان بهبێ ئهم چارهسهره ههنگاو و خاڵهكانی دیكه كاریگهری ئهوتۆیان نابێت.
2-جیاکردنەوەی ساڵی دارایی هەرێم: دەکرێت ساڵی دارایی لە هەرێمی کوردستان جیاواز بێت لە ساڵی دارایی فیدراڵی (کە لە 1/1 دەستپێدەکات) (م1/ نۆیهم لهیاسای بهڕێوهبردنی دارایی ژماره (6)ی ساڵی 2019ی ههمواركراو) بۆ نموونه له 1/ نیسان یان 1/حوزهیران ههر ساڵێكهوه دهستپێكی ساڵی دارایی ههرێم بێت. بەمەش کاتێک بەغدا لە سێیەکی یەکەمی ساڵدا بودجەکەی پەسەند دەکات، حکومەتی هەرێم و پەرلەمانی کوردستان ماوەی پێویستیان لەبەردهست دەبێت، تا ژمارە روونهكانی پشکی هەرێم وەربگرن و پرۆژە یاسای بودجەی خۆیانی لەسەر بینا بکەن. بێگومان ئهم چارهسهره پێویستی به گۆڕانكاری دهبێت لهیاسا و رێكاره داراییهكاندا.
3-چارەسەری دەستووری و دامەزراوەیی (دابینکردنی هاوبەشیی تەواوکاری): پێکهێنانی (ئەنجومەنی فیدراڵیی): چالاککردنی دامەزراوە فیدراڵییەکان (بەپێی ماددەی ٦٥ی دەستوور) بۆ ئەوەی ئامادەکردنی رەشنووسی بودجە لە دەست کۆنترۆڵی تاکلایەنەی وەزارەتی دارایی بەغدا و زۆرینهیهكی ههره زۆری لایهنگرانی ئهو حكومهته لهئهنجومهنی نوێنهران دەربهێنرێت، بهجۆرێك ئاراستهی بودجه بگۆڕدرێت پێشوەختە حكومهتی فیدراڵی و ههرێم لەسەر پشک و هاوکێشەکان رێکبکەون.
4-دەرکردنی یاسای نەوت و گازی فیدراڵی بەپێی ماددەی 112ی دەستوور: ئهوهش لهپێناو ئهوهی تەواوی داهاتە نەوتییەکان و تێچووی دەرهێنانیان روون بن و بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و گونجاو لە رێگەی سندوقێکی فیدراڵییەوە دابەش بكرێن، نەک وەک کارتێک بۆ راگرتنی بودجە بەکاربهێنرێن.
5-چارەسەری یاسایی و دارایی لە ناوخۆی هەرێمدا: یاساییکردنەوەی سەرچاوەکانی داهاتی ناوخۆ، کاراکردنەوەی پەرلەمانی کوردستان بۆ پەسەندکردنی (یاسای شەفافییەتی دارایی پێویست)، تا حكومهتی فیدراڵی نەتوانێت ناڕوونیی داهاتی ناوخۆ وهك بیانوو بۆ بڕینی پشکی هەرێم بهكاربهینێت.
6-جیاکردنەوەی بودجەی گەشەپێدان لە بودجەی بەگەڕخستن: داڕشتنی پرۆژە یاسای بودجەی هەرێم بەجۆرێک کە مووچە ببێتە شایستەیەکی جێگیر و تەنها بودجەی وەبەرهێنان و گەشەپێدان بەستراو بێت بە گۆڕانکارییەکانی پشکی ههرێم له بودجهی گشتی فیدراڵییهوه.
سهرچاوهكان:
-دەستووری كۆماری عیراق ساڵی 2005.
-یاسای بهڕێوهبردنی دارایی عیراق ژماره (6) ساڵی 2019 ههمواركراو.
-یاسای ههڵبژاردنی پهرلهمانی كوردستان ژماره (1)ی ساڵی 1992ی ههمواركراو.
-پهیرهوی ناوخۆی پهرلهمانی كوردستان ساڵی 2018ی ههمواركراو.
-د.رائد ناجی احمد، علم المالیة العامة و التشریع المالی في العراق، العاتك لصناعة الكتاب، بدون سنة نشر.
-صباح صابر محمد خوشناو، الموازنە العامة في العراق..، مركز كردستان للدراسات الاستراتیجیة، السلیمانیة، 2012.
